Ontmoeting in Naq Shabandia - foto: Adam Sèbire

Dagboek Merlijn Twaalfhoven: op zoek naar een ander Jeruzalem

11 november 2012
Auteur: 
Merlijn Twaalfhoven

Componist Merlijn Twaalfhoven gaat in twee weken een project opzetten in de Oude Stad van Jeruzalem. Voor de Kracht van Cultuur beschrijft hij zijn zoektocht  naar een zinvolle culturele ontmoeting.

Zondag 11 November

In de nacht verlaat ik de oude stad. Al het leven is verdwenen. Jeruzalem voelt koud, verlaten en uitgeput.

Als het vliegtuig boven de regenwolken stijgt en de zon een gouden randje tekent, pak ik mijn computer weer. Ik schrijf aan het plan voor volgend jaar. De verhalen van de Oude Stad zijn onuitputtelijk, en kunstenaars zijn de beste professionals om het menselijke geluid vanachter de stenen muren, het prikkeldraad en de tralievensters naar boven te halen. De link tussen hen: een kleine organisatie die de juiste lijntjes trekt en goede moed houdt.

Zaterdag 10 november

Met documentairemaker Adam Sèbire leg ik een laatste hand aan opnames van opmerkelijke mensen, plekken en geluiden. We filmen een scene in een mannenkapper, doedelzak spelende scouts, het Magnificat koor op de binnenplaats van het Franciscaner klooster en een compositie voor oude koelinstallaties van de vleesmarkt en altviool.

Foto: Adam Sèbire

Nadenkend over een manier om ook de opstandingskerk in ons verhaal te betrekken raak ik een half uur lang klem tussen een processie van Armeense geestelijken, een enorme groep Afrikanen het rode petjes en een enorme groep Russen met gele petjes. Hier ontstaan geen ideeën. De lucht is verzadigd met zwarte kaarswalm, wierook en gebeden. Voor kunst of verbeelding is geen plek tussen deze kuddes mensen die deze ingesleten sporen bewandelen.

Vrijdag 9 november

Twintig kinderviolen in de kerk. Tikjes en gerammel. Gepiep en geknars in een gewijde omgeving.

Het orkest - foto: Adam Sèbire

Het is plots heel koel geworden. Soms druppelt er fijne regen.

De Beauty Salon vindt vanavond plaats in een heel mooi huis direct naast de Tempelberg. De familie bezit al 500 jaar de sleutel van een kast waarin enkele haren van de profeet bewaard worden. Er is een tante op bezoek. Voor het eerst sinds de verovering van Jeruzalem door Israel in 1967 heeft zij een toestemming kunnen krijgen om de stad te bezoeken. Ze is ernstig ziek, vandaar.

De tante is de eregast. Maar behalve een aantal vrouwen van de familie komen de moeders en vrouwen die zijn uitgenodigd niet opdagen. Ik ben helemaal in de war ervan. Ons project is al zo dichtbij gekomen, heeft zoveel vertrouwen opgebouwd, maar nog steeds is de stap te groot voor deze vrouwen om uit hun dagelijkse patroon te stappen. Ook in Nederland zou dat erg lastig zijn. Om publiek achter RTL4 vandaan te halen is een hele kunst. Hier zijn het de familieverplichtingen die sterker zijn dan onze verleidingspoging. Doodzonde. Hadden we kinderopvang moeten regelen? Was het beter op zaterdag geweest? Of is het het koude weer? Een vroeger tijdstip, voordat het donker wordt? Ook de Palestijnse actrices weten niet precies wat de reden was dat het gisteren overvol zat en nu leeg bleef. Wij brainstormen over het verfijnen van onze werkwijze. Daarover volgend jaar meer…

Donderdag 8 november

Vandaag organiseerden we de Al Quds Underground Beauty Salon voor een select publiek van dames uit de oude stad, hun dochters en moeders. Om vijf uur ‘smiddags verzamelt zich een groepje vrouwen met grote verschillen. Hippe gemake-upte meiden en verlegen dames die zich duidelijk nog niet op hun gemak voelen. Ik vertel dat wat we gaan doen, geen fantasie is, maar gebaseerd op de verhalen van de stad. Eén van de dames, die zelf geïnterviewd is in de Beauty Salon vraagt bezorgd of ze herkenbaar zal zijn in de verhalen. Ik verzeker haar dat we de getuigenissen op een nieuwe manier vormgegeven hebben en dat haar privacy gewaarborgd blijft.

De voorstelling straalt zoveel dankbaarheid uit: de actrices zijn dankbaar voor het vertrouwen en de verhalen van de vrouwen die dankbaar waren voor de schoonheidsbehandeling. Het publiek is dankbaar en verrast met de voorstelling in het huis waarin we zo gul door de bewoners zijn ontvangen.

Het voelt als een grote opluchting. Ik ben niet de eerste die vanuit een verre windstreek naar Jeruzalem reist met een plan. Deze stad heeft zo ongelofelijk veel te verteren gekregen. Ook goedwillende mensen kunnen de plank goed misslaan. Vanavond lijkt het te kloppen. We zijn niet meer te gast, maar delen onze nieuwsgierigheid in elkaar, met elkaar. Omdat we zo anders zijn, maar soms ook zo verrassend gelijk.

Woensdag 7 november

Ik heb vaak gebeden dat dingen uiteindelijk vanzelf zouden gaan. Het concept van Al Quds Underground is immers eenvoudig: het publiek bezoekt in kleine groepen voorstellingen in huiskamers die ontstaan zijn uit de samenwerking tussen een Palestijnse en kunstenaar en een kunstenaar van buiten. Omdat er de afgelopen jaren enorm veel mensen betrokken zijn geraakt, en we steeds beter hebben geleerd om het publiek en de performances in goede banen te leiden, weten we precies wat we doen, wat haalbaar is en wat onmogelijk. Afgezien van het vinden van sponsors gaat er dus veel op een natuurlijke manier: binnen korte tijd vinden we de juiste personen om mee te spelen, te onderzoeken, te filmen en samen te werken. Maar toen de actrices besloten dat de serie korte voorstellingen helemaal exclusief voor vrouwen zou worden, en ze alles zelf wilde vormgeven ging het ineens iets te vanzelf. Een rare gewaarwording voor me om even aan de kant te staan en toe te kijken hoe er weer vanalles op poten komt, maar dit keer zonder dat ik het hoefte te regelen.

Op het dak van Abu Tariq- foto Adam Sèbire

Ik bedacht me hoe mooi het zou zijn om het concept van de Underground Beauty Salon zo toegankelijk te maken dat ieder die het zou willen een geheime beautysalon kon openen waarin de meest intieme verhalen worden gedeeld. Ik begon het meteen op te schrijven: het idee is eenvoudig, en in combinatie met de contacten die we hier hebben kan het een prachtige manier zijn voor theatermakers en schrijvers om een sterke verbintenis te maken met de eindeloze rijkdom aan verhalen hier.

Dinsdag 6 november

Vandaag is een aantal vrouwen te gast in de Beauty Salon die de actrices ontwikkeld hebben. Ik ben benieuwd hoe het eruit ziet, maar word meteen weggestuurd omdat de dames net hun hoofddoeken afgedaan hebben. We dachten dat het een hele kunst zou zijn om deze vrouwen die uit vaak gesloten en conservatieve families komen te vragen naar intieme en persoonlijke zaken. Dat was helemaal verkeerd ingeschat. De actrices werden overstelpt met levensverhalen en de meest uiteenlopende getuigenissen. Ik heb nog geen idee wat er allemaal gezegd is, want meteen daarna begon een intensief vertalings- en verwerkingsproces. De actrices zijn nog steeds ontoegankelijk – verwoed aan het werk om van deze rijke oogst iets te maken dat uiteindelijk ook mensen raken kan ver van hier. Alleen als mensen geraakt worden, kan er iets groeien waar Jeruzalem wat aan heeft: oprechte nieuwsgierigheid naar het nu, naar de menselijke realiteit die verborgen gaat achter de zoveelste krantenfoto van politici, soldaten of prikkeldraad. 

Merlijn met Anouk foto: Adam Sèbire

Maandag 5 november

Het bezoek aan het Freedom Theatre in Jenin was indrukwekkend. Op professioneel niveau worden theaterproducties gemaakt waarin jongeren hun onmacht en frustratie omzetten in sterke theaterstukken. We bezochten een repetitie van monologen van Shakespeare. Soms is het heerlijk dat er zwarte dozen zijn waarin de rest van de wereld er even niet meer toe doet. Dat theater de wereld wordt.

Het theater van de wereld buiten het repetitielokaal is surrealistisch. Tussen huizen vol kogelgaten is alles rustig en vredig. Mensen lachen en nodigen ons uit voor koffie. Martelaren op posters poseren als filmsterren. Daarnaast de posters van het theaterstuk: eenvoudig en realistisch.

Merlijn & Mohammed-Photo by Adam Sèbire

Zondag 4 november

Vandaag op pad naar Jenin. Een paar uur lang rijden we over kronkelweggetjes door het prachtige landschap. De actrices die voor het eerst op de Westelijke Jordaanoever zijn, verbazen zich over de Israëlische koloniën. Je kunt het in de krant lezen, maar de werkelijkheid is anders. Op talloze heuvels staan dorpen, soms steden gebouwd. Hoe je hier twee staten van zou kunnen maken is een raadsel. Net als van een omelet opnieuw een eitje maken en dan geel en wit uiteenhalen. Dat daar serieus over wordt gesproken doet dan ook vermoeden dat er andere belangen in het spel zijn. Onze chauffeur is heel duidelijk: “De Palestijnse zelfbeschikking beperkt zich tot enkele kleine stukjes land, met name in de steden. Abbas en de zijnen doen heel gewichtig, maar ze zijn niet gekozen door het volk, en er is helemaal geen land om te regeren. Ze zijn neergezet door het westen en Israël om de schijn op te houden dat er gewerkt wordt aan een eigen staat. Zij worden er zelf rijk van, maar de Palestijnen leven in onderdrukking, kunnen op de meeste plekken geen huis of waterput bouwen en elke nacht komen Israëlische brigades om mensen mee te nemen en vaak zonder proces op te sluiten.”

Merlijn en Islam op veroverd dak - foto: Adam Sèbire

Ik ken het verhaal, ben dan ook meer geïnteresseerd in een alternatief. Dat hoor ik van een VN-medewerker wiens naam ik beloofd heb niet te noemen: “De Westerse hulp is deel van het probleem, niet van de oplossing. De goede doelen en donors houden in feite een staat in leven die helemaal niet levensvatbaar is. Als al het buitenlandse geld weg zou blijven, dan zou blijken dat Israël de bezetting helemaal niet vol kan houden en gebaat is bij een oplossing. Nu zijn zowel de Israëlische als de Palestijnse elite tamelijk tevreden met een situatie die voor beide volken heel negatief is.”

Zaterdag 3 november

We hebben een goede danser ontmoet die samen met Kadija, de Nederlandse actrice en danseres, aan het werk is gegaan. In de avond zoeken we naar een plek om een moment te creëeren waarin kunst en het alledaagse overlapt. Adam, onze filmmaker uit Sydney, wurmt zich door een opening in het hek rondom de Damascuspoort. Vanaf het dak filmt hij het nachtelijke straatbeeld: kleine trekkers die zakken zand en afval vervoeren, wat rondhangende jongens, orthodoxe joden die zich naar de klaagmuur spoeden en een groepje soldaten dat soms iemand om papieren vraagt.
 

De dansers creëeren een terloopse ontmoeting die in een korte wilde dans ontaardt. De soldaten lopen op ons af, maar slenteren dan rustig verder. Even is het uitgestorven. Dan zijn er plotseling vijftig meisjesmilitairen die gewapend maar vrolijk kwebbelend langslopen. De dans gaat door. De sfeer is onbeschrijfelijk raar. Wapens zijn griezelig, maar tegelijkertijd voelt het bijzonder vredig om deze vreemde plek te bedansen.

Vrijdag 2 november

Drie jaar geleden was het een enorme overwinning dat er vanuit het niets een festival tot stand kwam. Sindsdien hebben we elk jaar ongeveer 125 kleine voorstellingen gemaakt op verborgen locaties in de Oude Stad.

De reacties waren overweldigend. Geloof het of niet, maar behalve religieuze gebeurtenissen en zo nu een dan een bruiloft, is hier erg weinig te beleven. Je kunt souvenirs kopen. En allerlei andere spullen, zoals levensgrote plastic kerstmannen, versgeslachte dieren en sportschoenen. Maar als de avond valt en de ijzeren luiken in de souq omlaag gaan ontstaat er een vreemde stilte. Ook in de andere wijken van Oost-Jeruzalem gebeurt er op cultureel gebied nauwelijks iets. Voor de ruim 200.000 inwoners is er niet één bioscoop.

Er zijn rapporten van de EU waarin met zorg wordt gesproken over de culturele instellingen die Jeruzalem verlaten vanwege het gebrek aan toestemming om activiteiten te organiseren en vanwege het feit dat de meeste Palestijnen Jeruzalem niet meer kunnen bereiken door de bouw van de muur. Ons festival brengt verschillende culturen, geloven en maatschappelijke lagen bijeen en zoekt naar verborgen uitingen van schoonheid en identiteit. 

Redelijk zinvol zou je zeggen.

Toch lukte het dit keer niet om bij een instelling, fonds of overheid steun te krijgen voor ons plan. Ik zal je het verhaal besparen. We hebben heel wat hoeken en gaten van fondsenland gezien. Veel lof gekregen. Toch blijkt het niet te passen bij een bestaande regeling, subsidie of organisatie. We kregen geen cent dit jaar.

In zo’n geval is het niet slim om door te gaan.

Maar stoppen? Dat is onverdraaglijk.

Alsof je je zoon wegdoet als hij een keer blijft zitten op school.

Of je verjaardag niet gaat vieren omdat de taart is uitverkocht.

Donderdag 1 november

Een Palestijnse actrice is ziek geworden. We kunnen ons weinig geduld permitteren, dus bespreken wie haar zou kunnen vervangen. Jalal is de man die iedereen kent. Hij is daarom, maar ook omdat hij fijn sarcastisch kan doen, mijn rechterhand. Hij zoekt even in zijn telefoon maar staat dan op en begroet een paar mensen op straat. Eén van hen is actrice. Probleem opgelost.

We hebben een afspraak in het oude ziekenhuis dat nu een soort geestelijk gezondheids centrum is. Hier zijn groep-sessies met vrouwen over vrouwenzaken. Ons plan is om te kijken of deze vrouwen zijn te verleiden tot intiem gesprek. Zo hopen we verhalen op te vangen die kunnen worden verwerkt in de theateroptredens. Ik blijf zelf op de gang als de actrices binnen voorstellen om in ruil voor hun verhalen aan ieder een schoonheidbehandeling te geven. De leidster van de groep had van te voren aangegeven dat het moeilijk zou worden, en inderdaad vinden de meeste vrouwen het maar raar. Toch is een aantal vrouwen enthousiast. De moeder van een goede vriend van Jalal bleek schoonheidsspecialisteninstructrice te zijn, dus dat komt erg goed uit. Op voorwaarde dat we niemand filmen en de verhalen alleen onherkenbaar mogen gebruiken voor de performances, spreken we maandag af voor de intieme-verhalen-schoonheidssessie. Ik zal op de gang blijven.

Woensdag 31 Oktober

Organiseren in Jeruzalem is totaal anders dan in Nederland. In de vele gesprekken gaan er vele radertjes lopen. De organisatoren bellen hun kennissen en vanalles komt voor elkaar. Toch is nooit iets definitief geregeld. Daarom kun je niet stap voor stap een soort lijst met taken afwerken, maar blijft alles altijd een beetje onzeker. Ik merk dat mijn hoofd nooit echt tot rust kan komen. Het is een specifiek gevoel dat ik herken van vorige jaren. Zoveel mensen helpen nu, maar tegelijkertijd blijven er voortdurend dingen veranderen. Je moet dus telkens observeren hoe dingen lopen, mensen bijsturen of juist je plan omgooien.

foto: Adam Sèbire

De theatermakers uit Nederland begrijpen nu geleidelijk dat er helemaal geen definitief plan is, maar dat het plan met ons meebeweegt terwijl we praten, leren, koffiedrinken, steeds meer begrijpen en langzaam verbonden raken met de mensen, geluiden en patronen. Soms is dat lastig, want je zou graag gewoon heel hard willen repeteren en allerlei muziek of theatermomenten produceren. Maar zonder echte connectie met het hier en nu zou dat weinig toevoegen. Het zou niet meer zijn dan de zoveelste schaduw van jezelf die je tegen een nieuwe muur plakt. Inspiratie is zo kostbaar niet, je kunt altijd een excuus vinden om iets te creëeren. Maar dat heeft weinig te maken met het leggen van contact. En zonder contact wordt kunst een kunstje, een moment van vluchtig vermaak. Je openstellen is niet eenvoudig. Je eigen creativiteit en ideeën zitten niet zelden in de weg. Soms dacht ik al aan een mooie scène voordat ik goed en wel zag wie er tegenover me zat. Vandaar dat de repetitieruimte die we geregeld hebben nog steeds leeg is.

Dinsdag 30 Oktober

Ik vraag aan Samer, een van de mensen van ons locale organisatieteam, wat hij de fijnste plek vindt van de stad. In de avond neemt hij ons mee. De stad is compleet verlaten, uitgezonderd enkele orthodoxe joden die zich naar de klaagmuur haasten en soldaten die net twee jongens hebben aangehouden. Alle luiken van de winkeltjes zijn omlaag. Soms ruikt het nog naar versgemalen koffie, kruiden, azijn of de slagerij. De straatjes gaan naadloos over in de joodse wijk waar soms betonnen stukken muur verraden dat er moderne gebouwen schuilgaan achter een traditioneel uiterlijk. Achter het Armeense gedeelte is een hek waar je je doorheen kunt wurmen en zo op de stadsmuur kan klimmen. Daar heb je een prachtige uitzicht. Het valt op hoeveel stukken grond eigenlijk braakliggen. Je zou verwachten dat deze stad waar zoveel mensen willen wonen vol is. Maar er zijn allerlei open plekken, of stukken waar mensen bijvoorbeeld in geimproviseerde hutten wonen onder stukken golfplaat. Voor bouwen krijg je geen vergunning. Toch staan er soms ook splinternieuwe huizen tussen. Daar zijn allerlei theorieën over.
Er gaat een fles wijn open en alles ziet er vredig uit. Het is even net vakantie.

Maandag 29 Oktober

Ik ving een gesprek op van een Israelische jongen die enthousiast aan twee buitenlandse meisjes vertelde over het Heilige Land. Hij had het over de bezetting, dus mijn aandacht was getrokken. “This was all built in the time of the occupation, you know, the time before the liberation of Israel. There was a few hundred years that the Muslims occupied our land”. Ik was even in de war. WOW, zo kun je het ook zien blijkbaar!

Het grappige is dat ik een raar soort blijdschap ervaar als ik zo’n uitspraak hoor. De Palestijnen beginnen ook te lachen als ik het vertel. Het geeft aan hoe onbegonnen het is om te streven naar één waarheid, om te praten over wie er gelijk of ongelijk heeft. Het hoeft ook niet. “Natuurlijk kun je bedenken dat je honderd jaar geleden iets bezat terwijl je zelf niet eens bestond, ga je gang maar. Je mag dit land noemen zoals je wilt, je mag geloven dat het je gegeven is door God of dat je het gewonnen hebt met een loterij op internet. Zolang je met respect omgaat met elkaar en ook accepteert dat anderen een ander beeld hebben is er geen probleem.”

De familie Azluni -  foto: Adam Sèbire

Zondag 28 Oktober

Hoewel de stad nog rustig is vanwege het offerfeest, probeer ik al zoveel mogelijk mensen te spreken. Het gaat rap. Er is eigenlijk maar één café waar je rustig kunt zitten in het centrum, dus iedereen komt daarheen. Het verkeer en de wachttijd bij de checkpoints is slecht te plannen, dus men komt soms later of juist vroeger en alle afspraken lopen in elkaar over. Acteurs, organisatoren, mensen die projecten ontwikkelen en goede vrienden verzamelen zich. Ik probeer de informatie over onze plannen zo goed mogelijk te delen. Soms vraagt iemand: wat verwacht je van me? Ik vertel dat er nog geen vast idee is, maar dat ik mensen zoek om te helpen zoeken naar de verborgen schoonheid van de stad. Niet de buitenkant die je kan zien op foto’s van elke toerist. Niet het verhaal uit boeken, kranten en preken. Juist dat wat erachter zit. Het dagelijkse leven, kleine getuigenissen van geluk of inspiratie. “Dat is een goed idee” is de reactie. “Ik ben moe van de interesse van buitenstaanders die zich beperkt tot symboliek van grootse dingen. Jeruzalem is een soort pretpark van religies geworden. Je koopt een kaartje en aan de hand van een gids krijg je precies te horen wat je wilt. Dat er ook nog mensen wonen die platgedrukt worden tussen alle ideologie wordt vaak vergeten.”

 foto: Adam Sèbire

Zaterdag 27 Oktober

Ik vind reizen het mooiste wat er is. Een vreemde omgeving maakt je zintuigen scherp en fris. Je ziet de wereld als één groot interactief theaterstuk.
Toch heb ik nu, onderweg naar Jeruzalem, gemengde gevoelens. Lukt het me om fris te blijven? Ik was er namelijk eerder. Vele malen. Telkens optimistisch om iets te betekenen voor de verlamde en bittere politieke situatie daar. 
Vanuit het busje vanaf het vliegveld komt alles weer langs: het prikkeldraad, de heuvels met aangeplante bossen die de sporen uitwissen van wat er daarvoor was. De chique Calatrava brug, de wijken vol met mannen en vrouwen in het zwart. De bussen vol pelgrims, de haltes waar Palestijnen en Israëliërs elk op hun eigen bus wachten. Het gaat door. Men bouwt verder.

Merlijn in Jeruzalem - foto: Adam Sèbire

Ook ik bouwde hier de afgelopen jaren. Het werd een festival dat zich afspeelt bij mensen thuis in de Oude Stad, het Palestijnse gedeelte. Hier domineren overdag de pelgrims, toeristen en geestelijken en ’s nachts de patrouilles van het Israelische leger. Kunst en cultuur verlaat de stad. Culturele instellingen verhuizen vanwege gebrek aan toestemming naar Ramallah en Bethlehem. ’s Avonds is Jeruzalem doods. Ons festival dat Westerse en Palestijnse kunstenaars samenbracht en door een lokaal team van gidsen en organisatoren werd georganiseerd, was een antwoord op deze situatie. Bewoners, bezoekers en deelnemers werden gegerepen door de verhalen en plekken die we weer toegankelijk maakten. 
 
Nu ga ik dus weer. Ik heb geen idee of het ons weer zal lukken. Of we van betekenis kunnen zijn op deze plek die zo overladen is met betekenis. Of we ook mensen verweg kunnen verrijken met een ongewone blik op deze plek waar al zoveel aandacht voor is.
 
Ik zal hard gaan zoeken. De komende twee weken beschrijf ik het proces richting een kunstproject dat zin heeft. Kijk je mee over over mijn schouders?

22 april 2015

De afgelopen maanden zijn in Bangladesh twee bloggers vermoord door extremisten, min of meer onder het oog van de politie. Tegelijkertijd werd een blogger aangeklaagd omdat hij “de gevoelens van de natie” zou hebben gekwetst  en staat morgen, 23 april, een groep activisten voor de rechter die deze journalist ondersteunt.  Wat is er aan de hand in een land dat in naam nog steeds democratisch en seculier is?

Delwar Hussain schreef voor OpenDemocracy een heldere analyse over de onmogelijke positie van onafhankelijke journalisten en intellectuelen, between a rock and a hard place, dat we hieronder reproduceren, met daaraan toegevoegd een overzicht van relevante artikelen.

Lees ook het artikel van Shahidul Alam over de moord op blogger Avijit Roj: Tolerating Death in a culture of intolerance.

25 november 2013

A Syrious Mission, het vervolg 

De laatste week van november was componist Merlijn Twaalfhoven in Jordanië. Hier werkte hij aan een muziekproject met Syrische vluchtelingen. In april publiceerden we zijn dagboek dat verslag deed van de eerste reis richting de Syrische grens. Nu is er een vervolg, waarin hij ons opnieuw meeneemt in de uitdagingen die hij tegenkomt.

19 november 2013

In het kader van het Dancing on the Edge festival was de Tunesische theatergroep El Hamra in Nederland. Zij brachten een zeer pakkend theaterstuk waarin de acteurs zich vastgeketend op bureaustoelen verplaatsen over het toneel. Vlijmscherpe dialogen, in het Arabisch met Engels en Franse boventiteling, gecombineerd met uitstekend toneelspel.