Merlijn dirigeert. Foto: Roza van der Heide

Harmonie en chaos aan de Syrische grens

25 november 2013
Auteur: 
Merlijn Twaalfhoven

A Syrious Mission, het vervolg 

De laatste week van november was componist Merlijn Twaalfhoven in Jordanië. Hier werkte hij aan een muziekproject met Syrische vluchtelingen. In april publiceerden we zijn dagboek dat verslag deed van de eerste reis richting de Syrische grens. Nu is er een vervolg, waarin hij ons opnieuw meeneemt in de uitdagingen die hij tegenkomt.

Vrijdag 29 november

Onze missie zit erop. Na het concert maakten Roza en ik afspraken met de partnerorganisaties voor de voortzetting van de workshops. Ze zijn accoord om dit muziekprogramma structureel uit te gaan bouwen. Ik heb er vertrouwen in. De mensen waarmee we gewerkt hebben zijn sterk, flexibel en vol passie. Ik beloof over twee maanden opnieuw een team Nederlanders te sturen en het contact warm te houden.

Toeschouwers bij een optreden. Foto: Roza van der Heide

In de bus tussen het vliegveld en Amman had ik een gesprek in gebroken Nederlands. Een Syrische George Clooney lookalike uit Aleppo die al jaren in België woont. Er ontstaat een bijzonder maar ook verwarrend verhaal. Hij schetst een wereld totaal anders dan wij meestal in het nieuws lezen. Zijn familie werd niet door de geheime dienst belaagd en beroofd, maar door rebellen die, samen met ruige strijders uit Tsjetjenië en Afganistan, nu de gewone en tolerante Syriërs onderdrukken.

Ik heb het opgegeven te snappen wie goed en fout is in de oorlog. Net als een medicijn soms heftige bijwerkingen heeft, zo geloof ik dat elke oplossing of aanpak vaak weer nieuwe schade brengt. Wat buitenstaanders voor Syrië kunnen doen is niet meer dan het bestrijden van symptomen waarvan de oorzaken zich in tientallen jaren konden vormen. En wij? Hoe kunnen vier muzikanten, een theatermaker en een psycholoog iets betekenen in de tragedie die miljoenen Syriërs getroffen heeft? Ook ons medicijn heeft soms onverwachte bijwerkingen. Want we maken meer dan muziek alleen. Er ontstaan nieuwe manieren van samenwerking, communicatie en verbinding.

Ihab speelt met Zarqa kinderen. Foto: Roza van der Heide

Voor we vertrokken vroegen mensen of ze teddyberen konden doneren, of schoenen. We hebben gekeken of dat een goed plan was. “Alleen als heel het dorp het krijgt, want anders ontstaat er jaloezie of ruzie”. Wij geven geen spullen. We komen zelf, maken samen muziek. We luisteren, we leren…

Eerder werden musici uit Nederland in een tent van vluchtelingen uitgenodigd voor een gulle maaltijd. Het voelt ongemakkelijk om iets te krijgen van iemand die bijna niets heeft. Toch is zo’n ontmoeting onbetaalbaar. Het duurde lang voordat ik begreep wat een vluchteling als eerste nodig na een dak, een deken en eten: zijn waardigheid. Als je hulp ontvangt, zoals voedsel en een tent, ben je afhankelijk. Je voelt je machteloos en minderwaardig. Pas als je iets kunt geven, kan je waardigheid weer groeien.

We hebben een lastig dilemma: het grootste deel van de kosten die we maken gaat naar de vliegtuigmaatschappij. Met dat geld hadden er heel wat dekens en tenten gekocht kunnen worden. Het is mijn keuze om al onze moeite, tijd en geld te richten op iets dat niet fysiek is. Aandacht en contact. Vluchtig. Ontastbaar. Maar ook iets waarvan hier een groot tekort is. De kinderen waarmee we gewerkt hebben zijn alles kwijt wat ze kenden. Hun nieuwe werkelijkheid is kaal en leeg. Wat er ‘snachts in hun dromen gebeurt is onmogelijk voor te stellen. Wij zijn er nu om in die leegte momenten te creëren die betekenis hebben. Verwondering, schoonheid, ontdekking. Het optreden gisteren was gekkenwerk. 250 kinderen ontvingen een nieuwe herinnering die onvergelijkbaar is met iets wat ze ooit eerder hebben meegemaakt.

Donderdag 28 november

We gaan vandaag optreden. Een mooi slot maken van de week vol workshops. Mijn kinderen zijn er klaar voor. In de workshop staan ze om beurten voor de groep om ritselgeluiden en ritmes te dirigeren. Meisjes die eerst zo verlegen waren en nu luid roepen: “Ik heet Noor en ik ben nu de leider!”. Ze doen ritmes voor die de groep nadoet, ze geven tekens voor één, twee of drie luide slagen. Twee jongens hebben een zelf een instrument gebouwd. In plaats van op afvalmateriaal, spelen zij op een constructie van blikjes en hout die een vakkundige vader verraadt. Er is een rapper en een jongen dat knappe ritmes maakt met zijn vingers.

Ilsje met kinderen, voor het optreden. Foto: Merlijn Twaalfhoven

Een ander onderdeel is het dirigeren van mijn collega, de Syrische violist en mijzelf. De kinderen spelen met het sturen van onze muziek door middel van de bewegingen van hun handen. Soms wordt het bijna een dans.

De bus die de kinderen op zou halen komt niet. Een misverstand. In een Jordaans dorpje regel je dan binnen 10 minuten een andere bus. Er rijdt er namelijk altijd wel eentje stapvoets rond, op zoek naar wat passagiers. Voor 30€ zal hij de kinderen brengen en ook weer halen straks. Deal.

Op de concertlocatie komen meer dan 200 kinderen samen. Iedereen is opgewonden. Om de groepen samen te houden oefenen de leiders liedjes, ritmes, gejuich en doen een een stiltecompetitie.

Optreden in Zarqa 

Als het concert begint en de zaal volzit met kinderen, ouders en een serie mannen in pakken, ga ik me zorgen maken. Wordt dit de ervaring die ik de kinderen wil geven? De bedoeling was dat hun versgeleerde muziek extra glans krijgt door het applaus en de aandacht van het publiek. Maar de microfoons doen het niet of kraken, er is geen theaterlicht en het is enorm moeilijk de zaal stil te krijgen.

Publiek tijdens het concert in Zarqa

Er ontstaat een soort omgekeerd concert. Waar normaal de muziek wordt onderbroken door applaus of rumoer, zo wordt vanmiddag het rumoer onderbroken met aandacht voor een lied, een ritme, een rap of een Nederlands/Vlaams cello duo. Ik kijk naar de gezichten. Niemand is verveeld of ontevreden. Er zijn prachtige blikken, aandachtige ogen en stormachtig applaus. Ik weet dat het beter had gekund. Dat we misschien in afzonderlijke presentaties een beter concert hadden kunnen geven. Dat het mooie theater geen verspild geld was geweest. Het zit me dwars.

Het optreden van de groep van Remco in Zarqa

Na afloop gaat het concert nog bijna een uur door. Wachtend op de bussen is elke groep nog muziek aan het maken, aan het reageren op de tekens van de leiders of mijn viool aan het dirigeren. Het afscheid is moeilijk. Ik ben enorm van deze kids gaan houden. Ik zie ogen vol slimheid, nieuwsgierigheid en toewijding. Een rijke bron van toekomstkansen. Een zonde om dat te verspillen aan het ongezonde en uizichtsloze leven hier.

Woensdag 27 november

Dirigeerklas. Foto: Wisam Abulaith

Ik zou jullie zo graag een momentje mee willen laten kijken. Eigenlijk ook voelen en denken. Wat je ziet is dan een zee van grijze huizen, hectisch verkeer, overal kleine bedrijfjes en winkels, bergen zooi, afval, drukte, chaos. We werken echt in de armste plekken. Wat je zou voelen is: slaapgebrek, een rauwe keel, geirriteerd door stof en uitlaatgassen. En waar je aan denkt? Aan alles tegelijk. Het is een constante zoektocht naar houvast, het afwegen van zoveel opties. De mogelijkheden om het project te ontwikkelen zijn eindeloos. De situaties zijn onvoorspelbaar. Niets is definitief. Een plan is altijd in beweging omdat er dingen veranderen. Dus je blijft denken aan alle dingen, zowel de grote lijnen als de details. Je hoofd raakt vol. Alsof je een werkgeheugen hebt dat te klein is. Een afspraak wordt altijd op de dag zelf nog met enkele telefoontjes bevestigd of bijgesteld. Maar het wil niet zeggen dat je zo maar wat kunt doen. Het respecteren van elkaars plannen, belangen en intensies is essentieel. Het is zaak om niet als een bulldozer naar je doel te gaan, maar mee te bewegen met onverwachte zaken en zo rond tegenslagen heen te navigeren.

Remco met klein meisje tijdens de voorbereiding in CDC Zarqa. Foto: Roza van der Heide

Ik schrijf het achteraf, want we deden het niet. Het is een dag voor het concert en het theater bleek ineens een dubbele huurprijs te rekenen. Ik vond het absurd duur en besloot het hard te spelen. Terug naar de eerdere afspraak of anders vinden we wel een andere plek. Er is namelijk nog een ander theater beschikbaar. Goedkoper. We zijn zuinig want we kunnen het geld goed gebruiken om onze workshops voort te zetten.

Het was een verkeerde beslissing. Er speelde allerlei formele regels waar ik geen zicht op had. De nieuwe huurprijs was geen afzetterij, maar de gangbare prijs. De beslissing was genomen, tegen advies van onze locale coördinator in. Pas een dag later zouden we het nieuwe theater zien en ontdekken dat het een kale vergaderzaal was. Ai.

Dinsdag 26 november

Voor iedereen was maandag een indrukwekkende dag. Er vonden 8 workshops plaats met in totaal 250 kinderen. Één groep had vier kinderen. Er was ook een groep van 50. Het team van Kristof heeft uren gewacht in een soort cultureel centrum in Zarqa dat de dramaworkshops zou organiseren. Er was iets mis. Onze locale coördinator Ihab voerde een eindeloze en verhitte onderhandeling met de directrice van het centrum. Toen Kristof duidelijk maakte dat, als er binnen een half uur geen groep zou komen om mee te starten, hij met zijn drie Jordaanse collega’s weer naar huis zouden gaan, gebeurde er iets. Een half uur later waren er 50 enorm drukke kinderen van alle leeftijden inclusief wat moeders en enkele baby’s. Ze kregen een geïmproviseerde workshop totdat, na een half uur, de chaos niet meer te houden was. Het team van Kristof gaf iedereen een hand en verliet het pand. Ihab had uiteindelijk succes en kon goede afspraken maken voor de rest van de week, maar de vier workshopleiders waren er klaar mee.

Foto: Roza van der Heide

Zo ontstond het Dilemma van Dinsdag: terug naar de plek waar je gisteren totaal ongelukkig werd? Of juist een nieuw plan ondernemen en Ihab, die zich zo hard voor ons inspande, de workshop te laten annuleren en opnieuw een ongetwijfeld lang en verhit gesprek te laten voeren.

(In de interactieve versie van dit blog hoor je nu een stem: “En, [NAAM], wat zou jíj doen?”)

Meisjes in CDC Zarqa. Foto: Roza van der Heide

Ihab ging vandaag zelf naar het centrum in Zarqa om workshops te geven. Ihab is een held. En één van Kristofs collega’s vond een plek waar Syrische vluchtelingen helemaal buiten hulpinstanties om een eigen schooltje hebben opgericht. Fascinerend. Vandaag ontstond er daar een voorzichtige toenadering tussen vier theatermakers die overlopen van zin in creatieve interactie en de vluchtelingen die vol wantrouwen zijn naar alles wat naar hulpverleners ruikt. Kristof en zijn team werken de komende dagen daar. Behalve aan een theaterstuk ook aan nieuwe schoolbanken en een verwarming voor de winter…

Maandag 25 november

In de vroegte spreken we af op het hectische busstation. De groep is uitgebreid met een professionele theatermaker, een musicus die 20 instrumenten speelt en een jonge Syrische componist die we niet kunnen filmen omdat niemand mag weten dat hij hier is nu.

As Sukhne. Foto: Merlijn Twaalfhoven

In vijf teams waaieren we uit naar verschillende scholen en centra. De Syriër gaat met mij mee. Hij vertelt dat het conservatorium in Damascus gewoon open is. Er is zelfs elke week een concert in het prachtige opera gebouw dat midden tussen kazernes en kantoren van de geheime dienst ligt. Muziek vermengt zich de geluiden van granaten en mortieren. “Je went eraan” zegt hij. Hij heeft moeten vluchten omdat er een probleem ontstond met de autoriteiten. Wat het precies is weet ik niet en is ook lastig voor te stellen. Het is een jongen die viool speelt en een architectuur studie combineert met de opleiding tot componist. Hoe zou hij de autoriteiten in de weg kunnen lopen?

Merlijn in As Sukhne. Foto: Wisam Abulaith

We gaan ver weg van Amman, richting de Syrische grens. In het straatarme dorpje As Sukhne wonen veel Palestijnse vluchtelingen. Hier zijn ook Syrische families opgevangen. In een VN gebouwtje waar kinderen bijles krijgen en vrouwen cursussen volgen gaan we de workshops geven. We zijn enorm vertraagd door de lange rit. Ongeveer 20 jongens zitten enorm geduldig te wachten. We werken hard en de groep is enorm enthousiast. Elk kind wordt de dirigent van allerlei geluiden die we met onze handen en voeten maken. De jongens tonen dansjes en andere kunstjes. Iemand kan een salto. Is dit een muziekcursus? Het is nog basaler. Het gaat over communicatie. Als de dirigent zijn groep niet aankijkt, reageert er niemand. Als je niet duidelijk inademt, ben je te laat met het ritme. Een les in leiderschap. Ogen open. Contact.

Wisam in de workshop. Foto: Merlijn Twaalfhoven

Zondag 24 November

In het vroege ochtendlicht rijden we met de bus van het vliegveld naar Amman. We verblijven deze week bij Roza, onze Nederlandse coördinator van Syrious Mission die in Amman woont. Zij heeft veel werk verzet, talloze afspraken gemaakt en verschillende plekken bezocht waar we deze week zullen werken.

Het schema vandaag wordt gewijzigd. We gaan een paar uur eerder aan het werk, dus veel tijd om te rusten na de doorwaakte reisnacht is er niet.

Een beetje onwerkelijk is het dan ook om al een paar uur later in een oude VN school te staan in een buitenwijk van Amman. De school is gebouwd voor Palestijnse vluchtelingen, maar nu zijn ook de Syrische kinderen hier ondergebracht.

Nieuwe dirigent. Foto: Roza van der Heide

Ons team is nu compleet: de Vlaamse theatermaker Kristof Persyn, celliste en muziektherapeut Ilsje Merk, singer songwriter Remco Jacobs en cellist, dirigent en cultureel ondernemer Brendan Walsh. We ontmoeten onze Jordaanse teamleden: danser Adonis, Rapper Sam, zanger Ayman, gitarist Abdullah, acteur Mohamed en breakdancer Tai. Elk van ons gaat aan de slag om een eerste muzikale ontmoeting te ontwerpen. Een uur later is het klaslokaal gevuld met kinderen. De eerste workshop is één lang spel van muziekmaken, improviseren en de kinderen betrekken bij het maken van geluiden, ritmes en bewegingen. Het was een prachtig uur waarin de kinderen helemaal los kwamen. Dit was geen muziekles met een docent doe precies doet wat de kinderen leren moeten, het was een samenkomst waarin iedereen elkaar verraste. Ook de kinderen wilden de groep dirigeren en zelfs laten horen welke liedjes ze kenden. De meest verlegen kids deden mee. Een goede start van de week. Vanaf morgen werkt elk van ons in een andere stad of wijk. Donderdag komt het opnieuw samen. Dan brengen we de resultaten van het werk naar een theater. Het is nu nog onmogelijk om te voorspellen hoe dat eruit gaat zien!

Brendan met student. Foto: Roza van der Heide

23 November

We zijn vertrokken. Ik schrijf midden in de nacht, wachtend op een vlucht van Istanbul naar Amman. Het is de vijfde keer dat een groep Nederlanders naar Jordanië reist sinds ik in maart dit jaar op facebook vroeg of er iemand mee wil gaan om muziek te maken met Syrische kinderen. Er kwam een grote response. Benefietconcerten volgden. Toen een reis met 13 anderen waarin we tientallen muziekworkshops konden geven aan Jordaanse en Syrische kinderen. Daarna volgden meer reizen waarin musici, theatermakers en beeldend kunstenaars samenwerkten met hulpverleners en musici in de vluchtelingenkampen, een kerk en een weeshuis.

Syrische jongens.  Foto: Elske Riemersma, april 2013

Het ging niet altijd goed. Omstandigheden veranderden. Plannen werden omgegooid. Soms moesten mensen wachten op toestemming of een nieuwe plek zoeken om muziek te maken. Maar er ontstonden soms ook wondertjes – kinderen die voorheen gesloten en stil waren braken open, jongens die wild en onrustig waren werden stil.

Syrious Mission in Za'atari. Foto: Liny Mutsears, mei 2013

Deze week gaat het om meer dan workshops geven en muziek maken. Het doel is om een lokaal team van musici te trainen en klaar te stomen om ons werk voort te zetten als we weer naar Nederland reizen. Dat is een ambitieus plan. We bouwen niet op vaste grond. In Jordanië verandert veel. De bevolking van de grensstreek is verdubbeld vanwege de stroom van Syrische vluchtelingen. Het is zaak dat we een plan neerzetten dat kan meebewegen op deze golven, en de taal van muziek mee laat spreken in de kakofonie die hier is ontstaan.

Workshop in het kamp. Foto: Maher Sabbagh, april 2013

Voor meer informatie, een bankrekeningnummer en het laatste nieuw
Volg Merlijn op facebook
Merlijn op Twitter
Abonneer op home
19 november 2013

In het kader van het Dancing on the Edge festival was de Tunesische theatergroep El Hamra in Nederland. Zij brachten een zeer pakkend theaterstuk waarin de acteurs zich vastgeketend op bureaustoelen verplaatsen over het toneel. Vlijmscherpe dialogen, in het Arabisch met Engels en Franse boventiteling, gecombineerd met uitstekend toneelspel.

10 mei 2013

Wael Shawky is één van de meest bijzondere kunstenaars uit de Arabische wereld. In zijn films en installaties verwerkt hij op eigen manier de Arabische geschiedenis. Voor de film Cabaret Crusades: The Path to Cairo gebruikte hij de oude theatertechniek van het marionettenspel.  De film draait op 19 mei op het SPRING Performing Arts Festival in Utrecht. Marieke van der Velden recenseerde vorig jaar Cabaret Crusades tijdens de Documenta: 

27 april 2013

Merlijn Twaalfhoven nam half maart de beslissing om naar een Syrisch vluchtelingenkamp te reizen. Hij plaatste een oproep op Facebook en kreeg van alle kanten hulp. Er kwamen benefietconcerten en er ontstond een team van 14 musici, theatermakers en andere kunstenaars die op 20 april richting Jordanië vertrokken.  Dit was het dagboek van Merlijn Twaalfhoven van die eerste reis naar de Syrische vluchtelingen in Jordanië. De Syrious Mission is hiermee niet ten einde.